SES BİLGİSİ

Ana Sayfa » YGS TÜRKÇE » SES BİLGİSİ
Sitemize 21 Temmuz 2014 tarihinde eklenmiş ve 82 views kişi tarafından ziyaret edilmiş.

Türkçe’deki 29 harf sesli ( ünlü ) ve sessiz ( ünsüz ) harfler olmak üzere iki gruba ayrılır. Bunlarda sekizi sesli, yirmi biri sesizdir.

Sesli harfler: a,e,ı,i,o,ö,u,ü

Sessiz harfler: b,c,ç,d,f,g,ğ,h,j,k,l,m,n,p,r,s,ş,t,v,y,z

 

Bu seslerle ilgili kuralları iki ana başlıkta inceleyebiliriz. Sesliler ,ile ilgili kurallar, sessizlerle ilgili kurallar.

 

SESLİ HARFLERLE İLGİLİ KURALLAR:

 

A – Büyük Ünlü Uyumu:

 

Düz

Yuvarlak

 

Geniş

Dar

Geniş

Dar

Kalın

a

ı

O

U

İnce

e

i

Ö

Ü

 

Büyük ünlü uyumuna göre Türkçe’de kalın ünlülerden sonra kalın ünlüler, ince ünlülerden sora ince ünlüler gelir.

Geniş bir düzlükte rakibimizi yendik.

 

Uyarı: Türkçe’de sözcüklerde kök ve gövdelere gelen ekler kendinden önceki sese göre büyük ünlü uyumuna girer.

Taraftarlarımız.

 

Uyarı: yabancı sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz.

 

Uyarı: Bileşik sözcüklerde veya tek heceli sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz. 

 

Uyarı: - yor – leyin – ken – ki – imtrak – daş – gil  ekleri büyük ünlü  uyumuna aykırı eklerdir.

Gidiyor, sabahleyin, çalışırken, akşamki, yeşilimtrak,  gönültaş, amcamgil…

Uyarı: Temelde Türkçe olmalarına rağmen sonradan ses değişikliğine uğrayarak uyuma aykırı düşen sözcüklerimizde vardır.

Anne – ana

Elma  -alma

Hangi – hangı – kangı

Kardeş – kardaş – karındaş

 

B – Küçük Ünlü Uyumu:

Türkçe’de sözcüklerde düz ünlülerden ( a,e,ı,i ) sonra düz ünlüler         ( a,e,ı,i ), yuvarlak ünlülerden ( o,ö,u,ü )  sonra ya düz geniş ( a,e ) ya da dar yuvarlak ( u,ü ) gelir.

a,e,ı,i – a,e,ı,i

o,ö,u,ü – ( a,e ), ( u,ü )

         

            Uyarı:  - yor ekinin bulunduğu sözcükler küçük ünlü uyumuna aykırıdır. ( uymaz ) Bu eki alan sözcükler Türkçe olmalarına rağmen küçük ünlü uyumuna uymaz.

Türkçe’de küçük ünlü uyumuna  aykırı tek ek  – yor ekidir.

Seviyor

 

Uyarı: Küçük ünlü uyumu aranırken her ünlü önceki ünlüye göre değerlendirilir.

 

Uyarı: Türkçe’de sözcüklerin ilk heceleri dışında o,ö ünlüleri bulunmaz. Bu tür sözcükler küçük ünlü uyumuna aykırı oldukları gibi Türkçe değildir.

 

Uyarı: Tek heceli sözcüklerde, bileşik sözcüklerde ve yabancı sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz.

Uyarı: Türkçe’de ikinci hecenin başında “b,m,v” ünsüzlerinden biri olan sözcükler aslında Türkçe olmalarına rağmen bu ünsüzlerden dolayı küçük ünlü uyumuna aykırı düşer.

Hamur – hamır

Çamur – çamır

Yağmur – yağmır

Davul – davıl

Çabuk – çabık

 

ÜNLÜ DARALMASI

Düz – Geniş ünlülerle biten sözcüklere –yor eki getirildiğinde bu ünlüler darlaşarak “ı,i,u,ü” ye dönüşür.

Demek ve yemek sözcüklerinde – y kaynaştırma ünsüzü de bu darlaştırmayı yapar.

De – y – en , diyen

Ye – y – en,  yiyen

Söyleyor – söylüyor

Bakmayor – bakmıyor

Ağlayor – ağlıyor

Gizleyor – gizliyor

 

Uyarı: Bu kuralın dışında yazı dilinde ünlü daralması olmaz, olursa yazım yanlışı yapılır.

Ağlıyan – ağlayan

Söylüyecek – söyleyecek

 

ÜNLÜ TÜREMESİ

Sözcüklere yapım veya çekim ekleri getirilirken ünlü türemesi olabilir.

Sapasağlam

Yapayalnız

Daracık

Azıcık

Biricik Gencecik

           

            ÜNLÜ DÜŞMESİ ( ORTA HECE DÜŞMESİ )

Sözcüklerde yapım ve çekim eki getirilirken ünlü düşmesi olabilir.

Son hecesinde dar ünlü bulunan iki heceli sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek gelince ortadaki hece düşer. ( dar ünlü düşer )

Burunu – burnu 

      “u”  harfi düşer

akıl – ı,  aklı

ömür – ü,   ömrü

sabır – ı, sabrı

boyun – u, boynu

alın – ım, alnım                     Orta hece düşmesi

kahır – ı, kahrı

yalınız –yalnız

yanılış, yanlış

 

yumurt – a – lama,   yumurtlamak    

sız- ı – lamak,   sızlamak                   ünlü düşmesi

 

Uyarı: Türkçe’de sözcük türetilirken de ses düşmesi meydana gelir.

Kıvır – ılmak, kıvrılmak

Sarı- er, sararmak

Oyun – a , oynamak

 

ÜNLÜ AŞINMASI

Ünlüyle biten bir sözcükle ünlüyle başlayan bir sözcük bitişik sözcük oluştururken ünlülerden birinin zamanla söylenmeden bileşik sözcüğün kullanılmasıdır.

Ne – asıl,     nasıl

Cuma – ertesi,  cumartesi

Ne – için

 

 

SESİZ HARFLERLE İLGİLİ KURALLAR

Tek başlarına söylenemeyen ve ünlülerle birlikte hece oluşturabilen seslere sessiz sesler denir.

 

1 – Sert sessizlerin benzeşmesi kuralı ( ünsüz sertleşmesi ):

“f,s,t,k,ç,ş,h,p” ünsüzlerinden sonra gelen ve “b,c,d,g” ünsüzleriyle başlayan ekler gelince “b,c,d,g” ünsüzleri “p,ç,t,k” ya dönüşür.

Sert sessizler: f,s,t,k,ç,ş,h,p

Kaş + gın – kaçkın

Taş + gın – taşkı

Kitap + cı – kitapçı

1905’te

Zonguldak’tan

Ortalıkta kimse yoktu.

Fıstıkçının rahatı kaçtı.

Keskin bir koku yayıldı.

Çiçekçiler taksicilere yardım ediyorlar.

 

2 – Süreksiz sert ünsüzlerin yumuşaması ( ünsüz yumuşaması ):

Türkçe’de sözcükler “b,c,d,g” ünsüzleriyle bitmez, bu ünsüzler “p,ç,t,k” haline gelir.

“p,ç,t,k” ünsüzleriyle biten sözcüklere ünlüyle başlayan ekler geldiğinde bu sert ünsüzler yumuşayarak “b,c,d,g” ye dönüşür. Buna ünsüz yumuşaması denir.

Kitap – ı ,   kitabı

Ağaç – ı, ağacı

Yemek – i,  yemeği

Murat – ı, muradı

 

Uyarı: Özel isimlerde, bazı yabancı sözcüklerde ve tek heceli sözcüklerde yumuşama görülmez. Yani bu kurala ( ünsüz yumuşaması ) uymadığı görülür.

Millet – millet – i

Hukuk – hukuk – u

Et – et – i

İç – iç –i

Kelkit – Kelkit – i

Devlet – devlet –i

Kıravat – kıravat – ı

Şaç – saç  – ı

 

ÜNSÜZ DÜŞMESİ

Sözcük sonlarında bulunan “k” ünsüzünün gelen eklerden dolayı düşmesi olayıdır.

Ufak + cık – ufacık

Sıcak + cık – sıcacık

Minik + cik – minicik

Yüksek + l – yüksel

Alçak + l – alçal

Küçük + l – küçül

Küçük + cük – küçücük

 

ÜNSÜZ TÜREMESİ

Yardımcı eylemlerle oluşan bileşik sözcüklerde ünsüz türemesi görülür.

Hissetmek – his etmek

Zannetmek – zan etmek

Affetmek – af etmek

Sır – ıl – sıklam

        Hece türemesi de denir

 

ÜNSÜZ AKTARMASI

Bazı sözcüklerde, ortalarında yan yana bulunan ünsüzler yer değiştirmiştir. Buna ünsüz aktarması denir.

Toprak – toprak

Yaprak – yaprak

Kirbit – kibrit

Köprü – köprü

Tespi – tepsi

 

NB – MB ÇATIŞMASI (DEĞİŞMESİ ):

Penbe – pembe

Kanbur – kambur

Çarşanba – Çarşamba

Perşenbe – Perşembe

Anbar – ambar

 

Uyarı: “b” ünsüzünden önce gelen “n” ünsüzü “m” ye dönüşür; ancak özel isimlerde ve bileşik isimlerde bu kural uygulanmaz.

İstanbul

Safranbolu

Sultanbeyli

Binbaşı

Onbaşı

 

KAYNAŞTIRMA ÜNSÜZLERİ

Ünlüyle biten bir sözcüğe ünüyle başlayan bir ek geldiğinde araya “y,ş,s,n” ünsüzleri gelir.

Kaynaştırma ünsüzleri olan “n” üçüncü kişi iyelik ekinden sonra durum eki geldiğinde araya girer.

Araba – s – ı

Araba – y – ı

İki – ş – er

Araba – n – ın

Araba – sı –      n –    dan

            İyelik      kayş.    durum

               Eki        harfi        eki

Beş – er

    Kaynaştırma harfi yok

 

ULAMA:

Ünsüzle biten bir sözcük sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geliyorsa birinci sözcüğün on hecesiyle ikinci sözcüğün ilk hecesi bitiştirilerek okunur.

İshak            Abi

        Sessiz    sesli

 

Dört kitap üstüne yemin ederim.

            Ulama yapılmış

İşten ayrılmayı koymuştu bir kez aklına.

Evin önü

Bir içim

Tertip etmek

 

Uyarı: ulama yapılırken sözcüklerin heceleri bitişikmiş gibi okunur. Bu durum sözcüklerin bitişikmiş gibi yazılacak  anlamına gelmez. Noktalama işareti ulamayı önler.

Karanlık, ağır ağır kendini hissettiriyor.

 

Not: Karanlık sözcüğünden sonra gelen virgül ulamayı kesmiştir.

 

Paylaş
Sitemizdeki Benzer İçerikler

Yorumlar

Bu Yazıya Toplam 0 Yorum Yapılmış

İsminiz

E-Posta Adresiniz

Şehir


9 × = 81

İlgili Terimler :
Önceki yazıyı okuyun:
Sözcükte Yapı ve Ekler

Türkçe sondan eklemeli bir dildir. Sözcüklere getirilen eklerle ya yeni sözcükler türetilir ya da sözcükler çekime sokulur.   KÖK: Sözcüklerin bölünmeyen  anlamlı...

Kapat