< >

Ses Bilgisi

  • Pazar, 24 Şub 2013
    00:06
    0

     


    SES BİLGİSİ

     

    ·        Ses bilgisi

    ·        Sesli harflerle ilgili kurallar

    1.      Büyük ünlü uyumu

    2.      Küçük ünlü uyumu

    ·        Ünlü daralması

    ·        Ünlü türemesi

    ·        Ünlü düşmesi

    ·        Ünlü aşınması

    ·        Sessiz harflerle ilgili kurallar

    1.      Ünsüz düşmesi

    2.      Ünsüz yumuşaması

    ·        Ünsüz düşmesi

    ·        Ünsüz türemesi

    ·        Ünsüz aktarması

    ·        Nb – mb çatışması ( değişmesi )

    ·        Kaynaştırma ünsüzleri

    ·        Ulama

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    SES BİLGİSİ

     

    Türkçe’deki 29 harf sesli ( ünlü ) ve sessiz ( ünsüz ) harfler olmak üzere iki gruba ayrılır. Bunlarda sekizi sesli, yirmi biri sesizdir.

    Sesli harfler: a,e,ı,i,o,ö,u,ü

    Sessiz harfler: b,c,ç,d,f,g,ğ,h,j,k,l,m,n,p,r,s,ş,t,v,y,z

     

    Bu seslerle ilgili kuralları iki ana başlıkta inceleyebiliriz. Sesliler ,ile ilgili kurallar, sessizlerle ilgili kurallar.

     

    SESLİ HARFLERLE İLGİLİ KURALLAR:

     

    A – Büyük Ünlü Uyumu:

     

    Düz

    Yuvarlak

     

    Geniş

    Dar

    Geniş

    Dar

    Kalın

    a

    ı

    O

    U

    İnce

    e

    i

    Ö

    Ü

     

    Büyük ünlü uyumuna göre Türkçe’de kalın ünlülerden sonra kalın ünlüler, ince ünlülerden sora ince ünlüler gelir.

    Geniş bir düzlükte rakibimizi yendik.

     

    Uyarı: Türkçe’de sözcüklerde kök ve gövdelere gelen ekler kendinden önceki sese göre büyük ünlü uyumuna girer.

    Taraftarlarımız.

     

    Uyarı: yabancı sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz.

     

    Uyarı: Bileşik sözcüklerde veya tek heceli sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz. 

     

    Uyarı: - yor – leyin – ken – ki – imtrak – daş – gil  ekleri büyük ünlü  uyumuna aykırı eklerdir.

    Gidiyor, sabahleyin, çalışırken, akşamki, yeşilimtrak,  gönültaş, amcamgil…

    Uyarı: Temelde Türkçe olmalarına rağmen sonradan ses değişikliğine uğrayarak uyuma aykırı düşen sözcüklerimizde vardır.

    Anne – ana

    Elma  -alma

    Hangi – hangı – kangı

    Kardeş – kardaş – karındaş

     

    B – Küçük Ünlü Uyumu:

    Türkçe’de sözcüklerde düz ünlülerden ( a,e,ı,i ) sonra düz ünlüler         ( a,e,ı,i ), yuvarlak ünlülerden ( o,ö,u,ü )  sonra ya düz geniş ( a,e ) ya da dar yuvarlak ( u,ü ) gelir.

    a,e,ı,i – a,e,ı,i

    o,ö,u,ü – ( a,e ), ( u,ü )

             

                Uyarı:  - yor ekinin bulunduğu sözcükler küçük ünlü uyumuna aykırıdır. ( uymaz ) Bu eki alan sözcükler Türkçe olmalarına rağmen küçük ünlü uyumuna uymaz.

    Türkçe’de küçük ünlü uyumuna  aykırı tek ek  – yor ekidir.

    Seviyor

     

    Uyarı: Küçük ünlü uyumu aranırken her ünlü önceki ünlüye göre değerlendirilir.

     

    Uyarı: Türkçe’de sözcüklerin ilk heceleri dışında o,ö ünlüleri bulunmaz. Bu tür sözcükler küçük ünlü uyumuna aykırı oldukları gibi Türkçe değildir.

     

    Uyarı: Tek heceli sözcüklerde, bileşik sözcüklerde ve yabancı sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz.

    Uyarı: Türkçe’de ikinci hecenin başında “b,m,v” ünsüzlerinden biri olan sözcükler aslında Türkçe olmalarına rağmen bu ünsüzlerden dolayı küçük ünlü uyumuna aykırı düşer.

    Hamur – hamır

    Çamur – çamır

    Yağmur – yağmır

    Davul – davıl

    Çabuk – çabık

     

    ÜNLÜ DARALMASI

    Düz – Geniş ünlülerle biten sözcüklere –yor eki getirildiğinde bu ünlüler darlaşarak “ı,i,u,ü” ye dönüşür.

    Demek ve yemek sözcüklerinde – y kaynaştırma ünsüzü de bu darlaştırmayı yapar.

    De – y – en , diyen

    Ye – y – en,  yiyen

    Söyleyor – söylüyor

    Bakmayor – bakmıyor

    Ağlayor – ağlıyor

    Gizleyor – gizliyor

     

    Uyarı: Bu kuralın dışında yazı dilinde ünlü daralması olmaz, olursa yazım yanlışı yapılır.

    Ağlıyan – ağlayan

    Söylüyecek – söyleyecek

     

    ÜNLÜ TÜREMESİ

    Sözcüklere yapım veya çekim ekleri getirilirken ünlü türemesi olabilir.

    Sapasağlam

    Yapayalnız

    Daracık

    Azıcık

    Biricik Gencecik

               

                ÜNLÜ DÜŞMESİ ( ORTA HECE DÜŞMESİ )

    Sözcüklerde yapım ve çekim eki getirilirken ünlü düşmesi olabilir.

    Son hecesinde dar ünlü bulunan iki heceli sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek gelince ortadaki hece düşer. ( dar ünlü düşer )

    Burunu – burnu 

          “u”  harfi düşer

    akıl – ı,  aklı

    ömür – ü,   ömrü

    sabır – ı, sabrı

    boyun – u, boynu

    alın – ım, alnım                     Orta hece düşmesi

    kahır – ı, kahrı

    yalınız –yalnız

    yanılış, yanlış

     

    yumurt – a – lama,   yumurtlamak    

    sız- ı – lamak,   sızlamak                   ünlü düşmesi

     

    Uyarı: Türkçe’de sözcük türetilirken de ses düşmesi meydana gelir.

    Kıvır – ılmak, kıvrılmak

    Sarı- er, sararmak

    Oyun – a , oynamak

     

    ÜNLÜ AŞINMASI

    Ünlüyle biten bir sözcükle ünlüyle başlayan bir sözcük bitişik sözcük oluştururken ünlülerden birinin zamanla söylenmeden bileşik sözcüğün kullanılmasıdır.

    Ne – asıl,     nasıl

    Cuma – ertesi,  cumartesi

    Ne – için

     

     

    SESİZ HARFLERLE İLGİLİ KURALLAR

    Tek başlarına söylenemeyen ve ünlülerle birlikte hece oluşturabilen seslere sessiz sesler denir.

     

    1 – Sert sessizlerin benzeşmesi kuralı ( ünsüz sertleşmesi ):

    “f,s,t,k,ç,ş,h,p” ünsüzlerinden sonra gelen ve “b,c,d,g” ünsüzleriyle başlayan ekler gelince “b,c,d,g” ünsüzleri “p,ç,t,k” ya dönüşür.

    Sert sessizler: f,s,t,k,ç,ş,h,p

    Kaş + gın – kaçkın

    Taş + gın – taşkı

    Kitap + cı – kitapçı

    1905’te

    Zonguldak’tan

    Ortalıkta kimse yoktu.

    Fıstıkçının rahatı kaçtı.

    Keskin bir koku yayıldı.

    Çiçekçiler taksicilere yardım ediyorlar.

     

    2 – Süreksiz sert ünsüzlerin yumuşaması ( ünsüz yumuşaması ):

    Türkçe’de sözcükler “b,c,d,g” ünsüzleriyle bitmez, bu ünsüzler “p,ç,t,k” haline gelir.

    “p,ç,t,k” ünsüzleriyle biten sözcüklere ünlüyle başlayan ekler geldiğinde bu sert ünsüzler yumuşayarak “b,c,d,g” ye dönüşür. Buna ünsüz yumuşaması denir.

    Kitap – ı ,   kitabı

    Ağaç – ı, ağacı

    Yemek – i,  yemeği

    Murat – ı, muradı

     

    Uyarı: Özel isimlerde, bazı yabancı sözcüklerde ve tek heceli sözcüklerde yumuşama görülmez. Yani bu kurala ( ünsüz yumuşaması ) uymadığı görülür.

    Millet – millet – i

    Hukuk – hukuk – u

    Et – et – i

    İç – iç –i

    Kelkit – Kelkit – i

    Devlet – devlet –i

    Kıravat – kıravat – ı

    Şaç – saç  – ı

     

    ÜNSÜZ DÜŞMESİ

    Sözcük sonlarında bulunan “k” ünsüzünün gelen eklerden dolayı düşmesi olayıdır.

    Ufak + cık – ufacık

    Sıcak + cık – sıcacık

    Minik + cik – minicik

    Yüksek + l – yüksel

    Alçak + l – alçal

    Küçük + l – küçül

    Küçük + cük – küçücük

     

    ÜNSÜZ TÜREMESİ

    Yardımcı eylemlerle oluşan bileşik sözcüklerde ünsüz türemesi görülür.

    Hissetmek – his etmek

    Zannetmek – zan etmek

    Affetmek – af etmek

    Sır – ıl – sıklam

            Hece türemesi de denir

     

    ÜNSÜZ AKTARMASI

    Bazı sözcüklerde, ortalarında yan yana bulunan ünsüzler yer değiştirmiştir. Buna ünsüz aktarması denir.

    Toprak – toprak

    Yaprak – yaprak

    Kirbit – kibrit

    Köprü – köprü

    Tespi – tepsi

     

    NB – MB ÇATIŞMASI (DEĞİŞMESİ ):

    Penbe – pembe

    Kanbur – kambur

    Çarşanba – Çarşamba

    Perşenbe – Perşembe

    Anbar – ambar

     

    Uyarı: “b” ünsüzünden önce gelen “n” ünsüzü “m” ye dönüşür; ancak özel isimlerde ve bileşik isimlerde bu kural uygulanmaz.

    İstanbul

    Safranbolu

    Sultanbeyli

    Binbaşı

    Onbaşı

     

    KAYNAŞTIRMA ÜNSÜZLERİ

    Ünlüyle biten bir sözcüğe ünüyle başlayan bir ek geldiğinde araya “y,ş,s,n” ünsüzleri gelir.

    Kaynaştırma ünsüzleri olan “n” üçüncü kişi iyelik ekinden sonra durum eki geldiğinde araya girer.

    Araba – s – ı

    Araba – y – ı

    İki – ş – er

    Araba – n – ın

    Araba – sı –      n –    dan

                İyelik      kayş.    durum

                   Eki        harfi        eki

    Beş – er

        Kaynaştırma harfi yok

     

    ULAMA:

    Ünsüzle biten bir sözcük sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geliyorsa birinci sözcüğün on hecesiyle ikinci sözcüğün ilk hecesi bitiştirilerek okunur.

    İshak            Abi

            Sessiz    sesli

     

    Dört kitap üstüne yemin ederim.

                Ulama yapılmış

    İşten ayrılmayı koymuştu bir kez aklına.

    Evin önü

    Bir içim

    Tertip etmek

     

    Uyarı: ulama yapılırken sözcüklerin heceleri bitişikmiş gibi okunur. Bu durum sözcüklerin bitişikmiş gibi yazılacak  anlamına gelmez. Noktalama işareti ulamayı önler.

    Karanlık, ağır ağır kendini hissettiriyor.

     

    Not: Karanlık sözcüğünden sonra gelen virgül ulamayı kesmiştir.

    Etiketler:
    Ses-Bilgisi
  • Yorum Yap

    • Yorum :